Làng nghề nhiếp ảnh duy nhất ở Việt Nam

Trăm năm truyền thống.

Ngày 9/7/2003, UBND tỉnh Hà Tây ra quyết định công nhận danh hiệu “làng nghề nhiếp ảnh truyền thống” cho thôn Lai Xá- làng nghề có lẽ là độc nhất vô nhị trong cả nước. Vậy là sau hơn một thế kỷ hình thành, Lai Xá giờ đã chính thức ghi tên mình vào lịch sử làng nghề Việt Nam.

Chỉ 20 năm sau khi cụ Đặng Huy Trứ mở hiệu ảnh đầu tiên tại Việt Nam (1869) thì ông tổ nghề ảnh Lai Xá Nguyễn Đình Khánh cũng khai trương hiệu Khánh Ký tại Hà Nội. Đó là mốc đầu tiên đánh dấu cho sự hình thành của một làng nghề độc đáo sau này. Năm 1912, cụ Khánh lại đem nghề ảnh sang tận Toulouse (Pháp), rồi một năm sau đó, ảnh Khánh Ký giật giải vàng trong cuộc thi chụp chân dung tân tổng thống Pháp Raymond Poincare. Sau thành công đó, tiếp tục một hiệu Khánh Ký nữa được mở tại Pari. Chính tại địa điểm lịch sử này, năm 1917, lãnh tụ Nguyễn ái quốc đã dừng chân và theo học nghề chấm sửa ảnh. Và chỉ vài năm sau, ảnh Khánh Ký đã có mặt ở Frankfurt (Đức), Quảng Châu (Trung Quốc). Năm 1921, Cụ Khánh trở về Việt Nam, đem ảnh Khánh Ký đến với Sài Gòn, Hải Phòng... Đến nay, sức sống của làng nghề Lai Xá vẫn dâng trào, người Lai Xá vẫn theo nghề và luôn tự hào làng mình mở hiệu ảnh ở khắp mọi miền, không chỉ trong nước mà tận Mỹ, Pháp, Đức, Thái Lan, Trung Quốc, Ucraina... Có khoảng 2000 người Lai Xá đang làm ảnh tại hơn 150 cửa hiệu với những cái tên mang đậm bản sắc quê hương như: Thiệu Ký, Thịnh Ký, An Ký, Phúc Lai, Kim Lai, Mỹ Lai, Tân Lai... Hầu hết đều là hiệu ảnh thành danh, thu hút đông đảo khách hàng và người yêu nghệ thuật nhiếp ảnh.

Sống mãi với nghề

Một làng nghề công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp như Lai Xá trong dòng xoáy của công nghệ tiên tiến và thị trường cạnh tranh, vẫn tồn tại và phát triển là một điều phi thường. Những người am hiểu nghề ảnh cũng phải khâm phục dân Lai Xá có nhiều bí quyết để truyền lại cho con cháu giữ nghề, theo nghề đến trọn đời. Những kỹ thuật phóng ảnh đen trắng, chấm ảnh thật mịn, sửa phim, tô màu đạt đến trình độ thượng thừa mà ngay cả công nghệ hiện đại cũng không thể nào thay thế được. Ông Phạm Thành, một nghệ nhân Lai Xá cao niên có hiệu ảnh tại đường Trường Chinh, tính đến nay đã có hơn 60 năm tuổi nghề. Bố của ông học nghề trực tiếp từ cụ Khánh Ký, đi làm ảnh từ năm 1950 đã có lương trị giá ngót nghét 1 lượng vàng lúc bấy giờ. Giờ đây, ông Thành cùng với một số nghệ nhân cao niên khác nhận giảng dạy cho một khóa nhiếp ảnh của huyện. Các học viên tốt nghiệp sẽ tiếp tục hoạt động trong CLB nhiếp ảnh Nguyễn Đình Khánh. Đó cũng là một cách truyền nghề hiệu quả nhất.Ông Lương Khánh Học - Chủ nhiệm CLB - cũng là một “phó nháy” kỳ cựu. Trong tâm thức của ông còn ghi dấu những năm tháng đầu tiên theo nghề. Lúc đó, in phim bằng đèn dầu, bụi than bám nhem nhuốc, có khi còn bị nước ảnh đổ vào người. Nhưng cũng từ sự gian khó, cơ cực đó mà Lai Xá đã sản sinh ra nhiều nhiếp ảnh gia, trong đó nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Đình Hồng nổi danh với bộ ảnh “Bác Hồ và quân đội”. Đó là những bức ảnh vô giá, được tác giả ghi lại trong thời điểm Bác sắp đi xa. Hẳn chưa ai trong chúng ta quên được cảm giác xúc động dâng trào khi được chiêm ngưỡng những bức ảnh “Bác Hồ với 3 nữ dân quân Quảng Bình - Vĩnh Linh”, “Bác Hồ với các cháu thiên niên dũng sỹ diệt Mỹ” (1968), Bác Hồ thăm đơn vị không quân nhân dân Việt Nam (1967)...

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, thời gian không phải là quá dài đối với lịch sử một làng nghề truyền thống. Nhưng đó lại là thước đo giá trị với một làng nghề công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp hiện đại như Lai Xá trong thời đại khoa học kỹ thuật ngày nay. Quá khứ, hiện tại và tương lai đang song hành trên quê hương nhiếp ảnh Lai Xá.

Thọ Xuân
Công nghệ Tiếp thị số 4-2005 (trang 12)