Cuộc giao ban giữa thiên niên kỷ thứ hai sang thế kỷ sau, Khoa học-Công nghệ (KH-CN) đã cho Nhiếp ảnh một cái MỚI. Đó là ảnh kỹ thuật số (KTS). MỚI ở đây là mới về Khoa học kỹ thuật, giới trẻ VN không mấy ai mà không từng cầm máy chụp ảnh. Hơn chục năm nay, ảnh số đã chiếm lĩnh toàn diện bộ mặt nhiếp ảnh VN, từ Lab ảnh màu số rồi máy số dăm ba chấm, khi ấy cánh film nhựa còn bán tính bán nghi và còn... tin ở mình. Nay thì số hóa 100%, thắng thế tuyệt đối. Bởi:
-Tiện lợi, so với film nhựa chỉ có một độ bắt sáng nhất định (100 ASA-200 ASA .v.v.) Máy số chụp được hầu như mọi hoàn cảnh về ánh sáng mạnh-yếu. Chụp xong gửi qua Internet nhận được ngay. Chụp xong thấy được kết quả, chứ không nóng lòng chờ đợi tráng film xong mới biết
- Kinh tế, thì quá tuyệt vời nhất là đối với những người VN yêu bộ môn này. Mỗi lần đi “sáng tác” đem hàng ngàn ảnh về “duyệt” lại lưu vào ổ cứng, khi nào cần mới in phóng ra ... thậm chí chụp xong thấy không ưa xoá bỏ ngay. Chưa thể nói hết khả năng tiện ích của ảnh KTS
Nhưng nếu chỉ có thế thì không có bài viết này, vì quá trình phát triển thay đổi cách lưu giữ hình ảnh từ: Với âm bản (négatif) làm từ kính phủ hóa chất (cliché) cho đến film nhựa (đen trắng- màu) film dương bản (slide)... hết thảy tính nghệ thuật như nhau. Nay lưu giữ hình ảnh bằng số hóa thì cũng chỉ thay đổi phần kỹ thuật công nghệ theo đà phát triển của KH-CN. Vấn đề đặt ra khi lưu giữ bằng số hóa hình ảnh khách quan qua ống kính, không “cố định chết cứng” như film mà thay đổi logic tính hiện thực khách quan của hình ảnh đã lưu giữ được theo ý chủ quan của mình, hoặc lấy những (hay nhiều) hình ảnh ở nơi khác lắp ghép trên máy vi tính (thao tác thực hiện rất dễ). Từ đó cho ra đời một sản phẩm ảnh khác, người cổ vũ ảnh số (tạm gọi là phái cấp tiến) thì cho rằng: MỚI-LẠ, là của hôm nay... ngày mai, còn cánh film nhựa (tạm gọi là phái bảo thủ) coi nó như một DỊ VẬT. Nhiếp ảnh film nhựa đã định hình về tính nghệ thuật, còn ảnh KTS thì... vẫn chưa?
Bất chợt tôi nhớ lại nừa đầu thế kỷ XX này Phong trào Thơ Mới (1932-1945) nó cũng như Nhiếp ảnh. Cuộc chiến Thơ Mới -Thơ Cũ xẩy ra quyết liệt, đăng đàn diễn thuyết rầm rộ, thậm chí diễu cợt chua cay thơ Cũ: “Nắn nót miễn sao nên bốn vế/ Chẳng thơ thì cũng cóc cần thơ” rồi các cuộc bút chiến liên tiếp trên khắp các mặt báo trong Nam ngoài Bắc.v.v. May mắn thay cho Thơ Mới, cho nền Thi ca VN chưa đầy 10 năm đã có một Thi Nhân Việt Nam (Hoài Thanh-Hoài Chân) xuất hiện, thời bấy giờ đó là sự tổng kết khá trọn vẹn đầy đủ với những gương mặt tao nhân mặc khách. Tác giả dành trang đầu Cung chiêu hồn anh Tản Đà với lời tôn kính trịnh trọng. Với tấm bằng Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, một mình làm “Tự lực Văn đoàn” không có cá nhân hay tổ chức nào tài trợ chỉ có “ngọn đuốc” tự trong trái tim mình tỏa sáng. Thắng thế ... rồi thơ từ... MỚI dần dần QUEN thành CŨ ... chỉ còn lại thơ: HAY-DỞ.
Những Nhà NC-LL-PB Nhiếp ảnh được Đảng-Nhà nước cho du học ở những nước tiên tiến trên thế giới, mỗi vị trong túi có vài tấm bằng Đại học (trong ngoài nước) .. có vị rất mạnh mẽ trong nhiều bài viết giống như con gà trống cứ tưởng mỗi lần cất tiếng gáy rõ to là kéo được mặt trời lên. Đến khi bộ ảnh KTS làm nên một Master FIAP đầu tiên của Nước nhà và Đông Nam Á (nay có một một Master thứ hai nữa)... và những nghệ sỹ tiếp nối khác, chỉ thấy “vỗ tay tán thưởng” ...thế thôi. Tuyệt nhiên chưa có bài viết nào đề cập bàn về nghệ thuật của thể loại ảnh số này. Mặt trời ảnh số đã lên khá cao, tỏa sáng rộng khắp, mọi người đã thức dậy chờ mãi ... mà tiếng gà năm nao vẫn chưa cất tiếng gáy. Một câu hỏi lớn, chưa lời đáp:
- Giá trị Nghệ thuật của ảnh số như thế nào?
- Hướng đi của ảnh số sẽ tiến đi về đâu?
- LL-PB của ảnh số, dựa vào đâu?...
Để tiếp cận và lý giải tác phẩm, nếu như không “giải quyết ”những câu hỏi trên có nghĩa cái cầu nối giữa tác phẩm và công chúng không có ... hiện tại mới cho thấy ánh sáng lấp lánh của tấm Huy chương, tác phẩm là khởi nguồn phát ra ánh sáng đó chứa đựng những giá trị cốt lõi: Nhân văn-Trí tuệ- Thẩm mỹ ... như những yếu tố tạo khác nên giá trị Nghệ thuật vẫn là điều bí hiểm. Đành rằng giá trị nghệ thuật nhất là nghệ thuật hàm chứa những nội dung cao siêu, đa tầng đa nghĩa ... là không hề dễ hiểu, dễ thưởng thức ... dễ đánh giá, thẩm định, chẳng lẽ vì thế mà ta buông. Nhưng không thể là không hiểu nổi. Đây là “mảnh đất canh tác” riêng của LL-PB, nếu không chức năng, nhiệm vụ của LL-PB vẫn còn bỏ ngỏ? Với tôi đánh giá về bất kỳ loại hình nghệ thuật nào cũng rất khó khăn, ảnh số càng khó khăn hơn vì nó vừa mới nhưng quan trọng nhất là: Không biết dựa (Lý luận) nào mà cảm thụ đánh giá. Thông thường phải theo những nguyên tắc: Khách quan - Toàn diện - Lịch sử - Cụ thể - Phát triển... mới hy vọng tìm ra được những yêu cầu mà mình tự đặt ra.
Sự tiện lợi trong tác nghiệp của ảnh số ai có bảo thủ đến mấy cũng phải thừa nhận (bài này tôi không đi sâu vào lĩnh vực này) số người là môn đệ của Nhiếp ảnh tăng đến không ngờ và ngoài ra nó còn giúp cho “thị phần” công chúng vô cùng đông đảo. Ngoài phương cách ghi hình độc đáo tiện lợi trên của ảnh số, nếu như làm ra bức ảnh theo lối “ghi thực” như ảnh film thì không có bài viết này. Ở đây thực tế lại khác. Hầu hết những bức ảnh “xuất lò” đều qua khâu tút của photoshop, nâng màu thay màu. nâng tông ảnh hoặc lồng ghép trăng mây tia chớp ảnh, con đò .v.v. với film nhựa ngày trước làm kỹ xảo trong buồng tối, rất khó khăn, phải có nhiều kinh nghiệm - kỹ thuật và cả bí quyết nghề nữa nhưng cũng rất hạn chế, không là cái gì so với công nghệ photoshop ngày nay. Đã có nhiều ý kiến khen - chê, ủng hộ - phản bác. (bình thường thôi).. giờ đây thì là OK. “Không làm sai lệch thực tế” (thể lệ cuộc thi) xem ra cái “thước đo chuẩn” này cũng bằng mắt thường của Ban GK, “khung luật” cũng không chính xác rõ ràng, nếu như ai đó trình làng mà trong công chúng thưởng lãm hiểu rõ môi trường hiện thực khách quan của tác phẩm phát hiện ra thì khi ấy mới... vô hình tạo nên tâm lý mỗi khi thấy chi tiết trọng tâm tác phẩm nó đẹp như mơ thì vội vã quy chụp là đã gán ghép, phi thực tế (Cánh chim Việt Nam-Quốc Hiền-Nghệ An là một ví dụ) gây ra những rối rắm mà giải quyết cho rốt ráo thì sức đâu. Đã chỉnh sửa (thêm bớt-thay đổi) dù ở mức độ nhỏ bé nhất “Không làm sai lệch thực tế” thì cũng đã là sai hiện thực (nhiều hay ít). Thiên nhiên là người MẸ nuôi dưỡng và đối tượng duy nhất cho Nghệ thuật thể hiện, sáng tạo nhưng... Nghệ thuật có thể lầm lỗi, còn thiên nhiên không bao giờ (Eryn)
Ảnh đã hoàn thiện Ảnh gốc (đã đăng ký bản quyền)
Việt Tiến
Ban LL-PB Nhiếp ảnh Tp Hồ Chí Minh